Dziecko z FAS

autor: Aleksandra Pietrulewicz - Elwira Tomasiak

FAS - Fetal Alcohol Syndrom (FAS) i Fetal Alcohol Effects(FAE)  są to zaburzenia jakie  pojawiają  się u dzieci, jako rezultat spożywania przez ciężarną matkę alkoholu. Cząsteczki alkoholu są maleńkie i z łatwością przedostają się przez łożysko do organizmu już w drugim tygodniu życia płodowego.

Wstrząsające liczby:

30% kobiet w ciąży pije alkohol;
85 badanych wie o niebezpieczeństwach wynikających z picia alkoholu dla rozwijającego się dziecka;
0,5% ciężarnych pije codziennie;
4-8% pije jeden-dwa razy w tygodniu;
15% pije jeden-dwa razy w miesiącu
0,5%nowordoków cierpi na FAS, rocznie jest to 1000 dzieci;
5% noworodków dotkniętych jest skutkami działania alkoholu w mniejszym stopniu;

Znaczna grupa kobiet pije alkohol w czasie, gdy nie wie jeszcze, że jest w ciąży. Wtedy to dochodzi do najpoważniejszych szkód, są to bowiem pierwsze tygodnie życia dziecka, kiedy kształtują się podstawowe narządy i ich funkcje (okres organogenezy).
Jak dotychczas nie określono minimalnej dawki alkoholu, która byłaby bezpieczna dla dziecka.

FAS/FAE jest jednostką chorobową w 100% możliwą do uniknięcia, wystarczy, że kobieta w ciąży powstrzyma się od picia alkoholu w każdej, nawet niewielkiej ilości.

Alkoholowy Zespól Płodowy - FAS stanowi medyczną diagnozę,
(ISD - Q.86.0), którą wyróżniają cztery podstawowe kryteria:
1. Udokumentowane picie alkoholu przez matkę w ciąży;
2. Pre i postnatalny deficyt wzrostu, wagi i obwodu głowy;
3. Trudności intelektualne i problemy społeczne;
4. Zespół fizycznych anomalii wyrażających się mniej lub bardziej widocznymi deformacjami budowy kończyn, twarzy, mięśni i serca oraz innych narządów.

Charakterystyczne rysy twarzy:
Uwaga cechy morfologiczne mogą nie być tak widoczne zaraz po urodzeniu lub w okresie dorastania albo dorosłości, jak między 2 a 10 rokiem życia.

Dzieci z FAS mają wiele (nie zawsze wszystkie) charakterystycznych cech dysmorficznych:

• zmarszczka kącika oka
• małe szeroko rozstawione oczy, płaska środkowa część twarzoczaszki
• wygładzona rynienka podnosowa
• cienka górna warga
• małożuchwie

Jedna lub dwie z tych cech może pojawić się u zdrowego dziecka na skutek genów i cech odziedziczonych po biologicznych rodzicach. Kiedy występuje kilka cech wraz z objawami ze strony OUN i wywiadem świadczącym o narażeniu na działanie alkoholu w życiu płodowym, można rozważyć diagnozę FAS.
Nie wszystkie dzieci, które miały kontakt z alkoholem w okresie płodowym wykazują później charakterystyczne rysy twarzy, po których można rozpoznać chorobę. W każdym przypadku jednak alkohol działa destruktywnie na tkankę nerwową mózgu. Dlatego specjaliści sugerują, że znacznie lepszym, niż charakterystyczny fenotyp twarzy markerem występowania zaburzeń poalkoholowych, są zmiany w strukturach mózgu. Niektóre z nich, np. płaty czołowe, ciało modzelowate, jądra podkorowe są szczególnie wrażliwe na działanie alkoholu, a ich uszkodzenie prowadzi do nieodwracalnych zmian w funkcjonowaniu dziecka. W tym kontekście metody neuroobrazowania mogłyby przyczynić się do bardziej precyzyjnej diagnozy FAS.

U dzieci tych (z FAS) wyróżniamy dwie główne grupy zaburzeń: zaburzenia pierwotne i wtórne.
Zaburzenia pierwotne.
Wynikają one z uszkodzenia mózgu, do którego może dojść w czasie całego rozwoju płodu. Rodzaj i wielkość tych uszkodzeń zależeć będą od dawki wypijanego przez ciężarną alkoholu, częstotliwości picia, okresu ciąży, predyspozycji osobniczych, wieku i stanu zdrowia matki. Ważna jest jakość i sposób odżywiania , występowanie dodatkowych uzależnień szczególnie od nikotyny. Dzieci z syndromem alkoholowym mogą zatem mieć następujące problemy rozwojowe, w funkcjonowaniu, w stanie zdrowia i wielu innych obszarach.
Nieharmonijny rozwój psychoruchowy:

• obniżone możliwości intelektualne, około połowa dzieci ma rozpoznawane upośledzenie rozwoju umysłowego różnego stopnia
• zaburzone funkcje pamięci bezpośredniej, jest ona mało wydajna
• brak im umiejętności uogólniania, przewidywania i planowania
• mają trudności z planowaniem konsekwencji własnych działań
• mają trudności w myśleniu abstrakcyjnym
• są nadwrażliwe na dotyk, często mają podwyższony próg czucia głębokiego
• wiele dzieci przejawia zdolność w niektórych dziedzinach np. w muzyce, posługiwaniu się komputerem, kontaktach interpersonalnych czy sportach.

Zaburzenia wtórne.
Zaburzenia wtórne są skutkiem braku lub niewłaściwej opieki nad dziećmi z syndromem alkoholowym. Nie są to zaburzenia wrodzone, dlatego w niektórych przypadkach można im zapobiec, rozumiejąc ograniczone możliwości dzieci, odpowiednio modyfikując oczekiwania opiekunów.
Zaburzenia wtórne mogą przejawiać się

• znużeniem, zmęczeniem, frustracją ,niepokojem i lękami
• sztywnością zachowań, bezradnością i wycofaniem
• niską samooceną i tendencją do izolowania się
• zachowaniami agresywnymi, konfliktami z prawem
• kłopotami w szkole i w domu, trudnościami w podjęciu pracy i jej utrzymaniu
• depresją i innymi zaburzeniami psychicznymi
• problemami z nadużywaniem alkoholu i narkotyków.

W/w zaburzenia powodują, że dziecko uszkodzone przez alkohol, stanowi poważne wyzwanie dla ludzi, którzy chcą pomóc dziecku w zdobyciu jak największej niezależności, opracowując metody i techniki postępowania i wsparcia.

Umiejętności dzieci z FAS

Tak jak zdrowe dzieci również i te, z syndromem poalkoholowym łatwiej będą odnosiły sukcesy jeśli rodzice, opiekunowie i wychowawcy będą bazować na ich zdolnościach i talentach. W oparciu o odkryte umiejętności dziecka - należy tworzyć warunki do nowych osiągnięć.

Dzieci te mają wiele zalet i możliwości;

• bywają konkretne w niektórych działaniach
• mogą mieć dobrą pamięć wzrokową
• uczyć się dobrze przez doświadczenie, dotyk i obserwację
• bywają taktowne, uzdolnione plastycznie lub muzycznie i tanecznie
• mają bogate słownictwo i obrazowo opowiadają
• często są energiczne i uparte w dążeniach
• są kochające, troskliwe wobec młodszych i zwierząt, uprzejme, wrażliwe i lojalne
• czerpią radość z prac w ogrodzie, zajęć konstruktorskich i mechanicznych
• są spontaniczne, choć nieraz impulsywne
• mają bogatą wyobraźnię i piszą historyjki lub je opowiadają.

Pomoc i wsparcie.
Większość szkół dysponuje różnego rodzaju możliwościami mogącymi zapewnić pomoc uczniom, również i tym z zaburzeniami poalkoholowymi. Każda szkoła powinna określić rodzaje pomocy i wsparcia skierowanego do uczniów. Zakres i poziom tych działań będzie zależał od wielkości szkoły, jej środków materialnych, a także od dostępu do innych instytucji wspierających jej działanie.
Krótko przedstawmy w postaci pięciu kroków, poczynając od nauczyciela, a kończąc na osobach z zewnątrz. Dzięki tak zorganizowanemu systemowi będziemy mieć pewność, że każde dziecko otrzymuje właściwą pomoc umożliwiającą mu osiągnięcie sukcesu.
System pomocy i wsparcia.
Oddziaływania formalne:

• Zewnętrzny system wsparcia (Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna,
• Ośrodki Terapii Pedagogicznej, Poradnia Zdrowia Psychicznego)
• Działania wspierające edukację (zajęcia korekcyjno-kompensacyjne, zajęcia rewalidacyjne, działania pedagoga szkolnego)

Oddziaływania nieformalne

• Nieformalni konsultanci (wzajemna pomoc nauczycieli, opracowywanie indywidualnych programów edukacyjnych przez wychowawców, nauczycieli poszczególnych przedmiotów)
• Współpraca nauczycieli z rodzicami, dzielenie między siebie działań
• Naturalne oparcie w klasie (nauczyciele i grupa koleżeńska).

Gdzie szukać pomocy?

Centrum Opieki Zastępczej w Lędzinach, ul.Hołdunowska 70A, 43-143 Lędziny, tel. (32) 216 79 17

www.fas.edu.pl, www. fosterparents.org.pl

Zakres działań: diagnostyka neurorozwojowa dzieci i młodzieży, konsultacje psychoterapeutyczne, prowadzenie grup wsparcia i grup terapeutycznych dla rodziców zastępczych/adopcyjnych, terapia indywidualna

Instytut Terapeutyczny Fundacji "Daj Szansę" ul. Piskorskiej 11, 87-100 Toruń, tel. (56) 648 23 63

Zakres działań:
diagnostyka, poradnictwo oraz leczenie dzieci i młodzieży z zaburzeniami rozwojowymi

Pracownia Psychologiczna ITEM- Umiejętności Społeczne,

ul. Sienkiewicza 27, 34-300 Żywiec

Bibliografia:
1. K. Liszcz "Dziecko z Alkoholowym Zespołem Płodowym w szkole". Toruń 2007
2. Ulotki dot. FAS wyd. Fundacja "Daj szansę"
3.M.Kielecka "FAScynujące dzieci" wyd.Św. StanisławaBM Archidiecezji Krakowskiej Kraków 2007
4. M.Komorowska "Uszkodzenia mózgu u dzieci z FASD" artykuł w Remedium

opracowały: Aleksandra Pietrulewicz – psycholog PoradniPsychologiczno-Pedagogicznej Sztumie
Elwira Tomasiak – pedagog Poradni Psychologiczno- Pedagogicznej w Sztumie